Η χωροταξική κατανομή των νερόμυλων της περιοχής (Δήμου Ρούβα), οι οποίοι ανέρχονται στους δώδεκα (12), είναι εκ πρώτης όψεως ιδιόρρυθμη. Οι περισσότεροι έχουν οικοδομηθεί σε απόμακρες κοιλάδες, σε σημεία δυσεύρετα και δυσπρόσιτα, πιθανότατα για την αποφυγή καταβολής φόρου στους Ενετούς και αργότερα στους Τούρκους κατακτητές.
Χρονολόγηση. Οι παλαιότεροι μύλοι τοποθετούνται στο 17ο και 18ο αιώνα.


Οικονομική διαχείριση: Οι νερόμυλοι αποτέλεσαν κερδοφόρα επιχείρηση στη προβιομηχανική εποχή, κατά την οποία τα βασικότερα προϊόντα διαβίωσης ήταν το σιτάρι και το κριθάρι.
Σήμερα, το καθεστώς της ιδιοκτησίας που ισχύει είναι αυτό της συνιδιοκτησίας σε μερίδια.

Κτίριο του μύλου: Απλό ορθογώνιο κτίσμα που λειτουργικά μοιράζεται:

• στο εργαστήρι του μύλου, όπου γίνεται το άλεσμα
• στο χώρο αναμονής των πελατών και διαβίωσης του μυλωνά (υπάρχουν και άλλοι χώροι για τα ζώα ή αποθήκες).
  

Λειτουργία του μύλου: Από το ποτάμι οδηγείται το νερό σε αυλάκι, συλλέγεται στη δεξαμενή, περνά από το γλυκάτο (=πετρόκτιστος ανοικτός αγωγός), πέφτει στο πηγάδι και στο ζουριό (= κτιστός θολωτός χώρος που περιλαμβάνει τα εξαρτήματα για τη μετάδοση της κίνησης), εκτινάσσεται από το σιφούνι, χτυπά τη φτερωτή και προκαλεί περιστροφική κίνηση, η οποία κινεί την επάνω μυλόπετρα και γίνεται άλεσμα.

Άλλες χρήσεις του μύλου: Χρησιμοποιήθηκε για το άλεσμα της ελιάς. Με μικρές τροποποιήσεις κινούσε επίσης πριόνι και ηλεκτρογεννήτρια για το φωτισμό των οικισμών.

Αξίζει να δείτε:

1. Ο μεσακός μύλος (Ψαρήδων) σώζεται και σήμερα.
2. Ο μύλος των Αναστάσηδων. Σώζεται και έχει αναπαλαιωθεί.
3. Του Πατσή. Λίγα μέτρα πιο κάτω. Σώζονται ερείπια.
4. Του Κακουλοφανούργιο ή Ιερωνυμίδω. Έχει αναπαλαιωθεί.
5. Του Παπά ο μύλος ή Παπά Χατζή ή Λεωνίδα. Υπήρχε στη στροφή ακριβώς στη συμβολή των δρόμων προς Απομαρμά και περιφερειακού Γέργερης. Σώζονται οι κουλούρες του πηγαδιού, οι οποίες έχουν μεταφερθεί στην αποθήκη του Δήμου.
6. Ο μύλος των Καλυτύχιδων. Σώζονται ερείπια και το πιο ενδιαφέρον γλυκάτο με καμάρα.
7. Αμέσως πιο κάτω βρίσκεται ο λεγόμενος κεραμιδάτος ή του Σταματογιώργη ή της ελιάς.
8. Στ' Απομαρμά ο μέσα μύλος ή Χιαμηλάκη ή Μπουνταλά για τον οποίο γίνεται αναφορά στο Τούρκικο συμβόλαιο αγοραπωλησίας. Σώζεται το πηγάδι.
9. Ο πρώτος μύλος που συναντάμε στο μετόχι των Κρουσανιώτιδων στην Ψαλίδα, αριστερά τώρα του αγροτικού δρόμου είναι ο Ανεραϊδόμυλος. Γύρω από αυτόν τον μύλο υπήρχαν ιστορίες με νεράιδες, γι' αυτό το όνομα. Οι ιστορίες αυτές ήταν δεμένες με τους μύλους. Σήμερα σώζεται μόνο το πηγάδι.
10. Αμέσως από κάτω και πολύ κοντά ήταν ο μύλος του Κακούλιο ή Γιαννακί. Εδώ σώζονται περισσότερα κτίσματα, το πηγάδι και λίγα κτίσματα από το γλυκάτο.
11. Ο μύλος του Χατζή Ογλού. Βρίσκεται αμέσως μετά την ομώνυμη τοποθεσία. Ανήκε σε Τούρκο, έτσι συμπεραίνουμε και από το όνομα αλλά και από μαρτυρίες. Σώζεται μόνο το πηγάδι.
12. Των Σαβοϊδάκιδων ή Τζεμελή. Κι αυτός ο μύλος άνηκε σε Τούρκο πριν περιέλθει στην κυριότητα της οικογένειας που φέρει το όνομα. Εδώ εκτός από το πηγάδι, σώζονται και πολλά άλλα Βοηθητικά κτίρια του μύλου, ερείπια βέβαια αλλά διακρίνονται καθαρά. Βρίσκεται πριν από τη γέφυρα Χατζόγλου ακολουθώντας την ροή του Ληθαίου. Στη Ληθαίο και πριν από την αρχαία Γόρτυνα βρίσκονται τα ερείπια δύο ακόμα μύλων της Κεράς και του Παλιόμυλου, που βρίσκονται όμως στην περιφέρεια Δήμου Γόρτυνας.

Υδροηλεκτρικό Εργοστάσιο Μετοχίων

Στη θέση του σημερινού ερειπωμένου παλιού ελαιοτριβείου χτίστηκε γύρω στο 1860 νερόμυλος από τον Ιωάννη Χαλκιαδάκη, πατέρα των Γεωργίου και Ευαγγέλου. Σήμερα από το νερόμυλο σώζεται μόνο το ήμισυ του πηγαδιού, στο βόρειο τμήμα.

Ο νερόμυλος δούλευε για να αλέθει μόνο σιτάρι. Στο ίδιο κτίριο ο ιδιοκτήτης δούλευε και ''χαρκιδιό''. Όταν μετά το 1922 επέστρεψε ο μεγάλος αδερφός από την αιχμαλωσία ανέλαβαν τα δύο αδέρφια και εκσυγχρόνισαν το μύλο σε εργοστάσιο προσθέτοντας και ελαιοτριβείο. Έτσι δούλευε μέχρι το 1937. Στη συνέχεια προστέθηκε και γεννήτρια παροχής ηλεκτρικού ρεύματος. Ηλεκτροδοτήθηκε ο οικισμός Καρδαμιανά και η μισή Γέργερη. Το κόστος για την παροχή ήταν μια οκά λάδι το μήνα (σχεδόν προαιρετικά). Η λειτουργία του διήρκεσε όλο το διάστημα της Γερμανικής κατοχής. Εκεί φόρτιζαν τις μπαταρίες κρυφά οι αντάρτες. Κατά το διάστημα αυτό οι Γερμανοί κατάσχεσαν 4.000 κιλά σιτάρι. Με τον ίδιο ρυθμό λειτουργίας παρείχε ηλεκτρική ενέργεια για περίπου 15 χρόνια στα Καρδαμιανά και στη Γέργερη. Στη συνέχεια διακόπηκε η παροχή λόγω δυσκολίας στη συντήρηση του δικτύου και μη ικανοποιητικής αμοιβής. Οι αλευρόμυλοι όμως και το ελαιοτριβείο συνέχισαν να λειτουργούν έως το 1968.

Στου Παπά Χατζή το μύλο

Στου Παπά Χατζή το μύλο
πα' ν' αλέσω να γιαγείρω
πα' ν' αλέσω να γιαγείρω
στου Παπά Χατζή το μύλο
εγώ τοσε πήγα στάρι και μου δίνανε κριθάρι
τρία γομαράκια ξύλα, τέσσερα λογούνται ‘κεινα
οϊ και χοντρά ‘τανε, οϊ και λιανά ‘τανε
διάλε το στανιό τση μέσα, μα δεν πάω μπλιό στα ξύλα
μα δεν πάω μπλιό στα ξύλα και θα παίζω και τη λύρα.
Στου Παπά Χατζή το μύλο
πα' ν' αλέσω να γιαγείρω
άφησα ανοιχτή την πόρτα για να μπαίνω όπως και πρώτα
Στου Παπά Χατζή το μύλο
πα' ν' αλέσω να γιαγύρω
Εγώ τοσε πήγα στάρι και μου δίνανε κριθάρι
Στου Παπά Χατζή το μύλο
πα' ν' αλέσω να γιαγείρω